Τα τρία μεγάλα πνευματικά κινήματα στο Άγιο Όρος

ceb3ceadcf81cf89cebd-ceb9cf89cf83ceaecf86-cebf-ceb7cf83cf85cf87ceb1cf83cf84ceaecf82 (1)

Το Άγιον Όρος αναδείχνεται η κονίστρα τριών μεγάλων πνευματικών κινημάτων: του ησυχασμού, των κολλυβάδων, των ονοματολατρών. Τα δύο πρώτα που αδικήθηκαν από πολλούς, τώρα αρχίζουν να βρίσκουν τη δικαίωσή τους, το τρίτο που στην αρχή υπερτιμήθηκε, τώρα τοποθετείται στις σωστές του διαστάσεις.

ΗΣΥΧΑΣΜΟΣ: μεγάλο αναμορφωτικό θεολογικό κίνημα του ΙΔ’ αι., που αποτελεί τον κύριο εκφραστή της Ορθοδοξίας, όχι μόνο στην ασκητική, αλλά και την πνευματική και θεολογική περιοχή. Ησυχασμός είναι ο τρόπος ζωής του Ορθόδοξου μοναχού από τον Δ’ αι.· γίνεται δε ευρύτερα γνωστός με τον πόλεμο που ανοίγουν εναντίον του οι αντίδικοί του: Βαρλαάμ ο Καλαβρός και εμμέσως Νικηφόρος Γρηγοράς, Γρηγόριος Ακίνδυνος, Ιωάννης Κυπαρισσιώτης κ.α. Υπερασπιστές του ησυχασμού αναδείχνονται: ο γίγας της θεολογίας Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, Ιωσήφ Καλόθετος, Γρηγόριος ο Βυζάντιος, καθώς και μια σειρά Οικουμενικών Πατριαρχών: Ισίδωρος Α’ (1347-49), Κάλλιστος Α’ (1350-54 και 1355-63), Φιλόθεος (1354-55 και 1364-76) και Νείλος (1379-88).

Ο μοναχός που αναστρέφεται κατά το ησυχαστικό πρότυπο, χρησιμοποιεί στο πρώτο στάδιο της πορείας του πρακτική ψυχοσωματικής μεθόδου, η οποία συνίσταται στο βυθισμό του νου στο κέντρο της καρδιάς και στην «μονολόγιστον καρδιακήν, καθαράν και αρρέμβαστον επίκλησιν του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού» (Ξανθόπουλοι· η μέθοδος αυτή παρατίθεται με κάθε λεπτομέρεια στα συγγράματα των αγίων Πατέρων, Γρηγορίου του Σιναΐτη, Νικηφόρου του Ιταλού, Θεολήπτου Φιλαδελφείας, Ξανθοπούλων, Καλλίστων). Στο δεύτερο στάδιο ο μοναχός γίνεται θεωρός του ακτίστου φωτός και μεταλαμβάνει θείων ενεργειών. Τώρα κατέχοντας τον αρραβώνα της μελλούσης ζωής, γίνεται κοινωνός των μυστηρίων του Πνεύματος και μύστης της μυστικής θεολογίας. Παράλληλα η προσευχή του, στην αρχή ενεργεί «ως πυρ ευφροσύνης από καρδίας αναδιδόμενον», και στο τέλος «ως φως ευωδιάζον ενεργούμενον» (Γρηγ. Σιναΐτης). Εκείνο που βρήκε να κατηγορήσει ο Βαρλαάμ ο Λατινέλλην και οι λοιποί, ήταν η μέθοδος που χρησιμοποιούσε ο μοναχός με την κάμψη της κεφαλής προς το στήθος: «Κύπτων εμπόνως και τα στέρνα, ώμους τε και τον τράχηλον σφοδρώς περιαλγών» (Γρηγ. Σιναΐτης). Κατηγόρησε λοιπόν τους ησυχαστές ως «αμφαλόψυχους», παρόλο που οι Πατέρες διευκρινίζουν ότι «το λογιστικόν παντός ανθρώπου εν τω στήθει εστίν» (Νικηφόρος) και ότι η προσοχή όλη του ησυχαστή δίνεται στην καρδιά, η οποία αποτελεί «όργανον οργάνων εν σώματι» (Γρηγ. Νύσσης, Γρηγ. Παλαμάς)…

hnhsteia2

Αλλά η διαμάχη αναπόφευκτα οδηγείται στη θεολογία, και συγκεκριμένα στο κεφάλαιο ενέργειες Θεού, όπου ο Βαρλαάμ με τη σχολαστική υποδομή του, θα δείξει πόσο αιρετικός είναι και σε τί κραυγαλέα λογικά λάθη πέφτει.

Η Αγία Γραφή αποκαλύπτει και οι Πατέρες ερμηνεύουν ότι, όπως η ουσία του Τριαδικού Θεού είναι άκτιστη, το ίδιο είναι άκτιστες και οι ενέργειές Του. Αλλά ενώ η ουσία του Θεού παραμένει τελείως απρόσιτος και αμέθεκτος σε όλα τα όντα, οι ενέργειές Του «προς ημάς καταβαίνουσι» (Μ. Βασίλειος, Γρ. Παλαμάς) και γίνονται μεθεκταί. Αυτός είναι και ο λόγος που ενώ η ουσία του Θεού είναι ανώνυμη, οι ενέργειές Του είναι επώνυμες (πρόνοια, αγαθότης και άπειρες άλλες).

Μετά το ξεκαθάρισμα αυτό, ο Παλαμάς, ο οποίος και κονιορτοποιεί την αίρεση του Βαρλαάμ με πλήθος συγγραφές, με ατράνταχτα επιχειρήματα και πλούσιες βιβλικές και πατερικές αναφορές, θέτει καίρια το επιχείρημα: αν οι φυσικές ενέργειες του Θεού είναι κτιστές, τότε «πόθεν εν δυσίν ενεργείαις και φύσεσιν έγνωμεν Χριστόν;»· «μιας άρα ενεργείας ην και ταύτης ού θείας».

hsuxastikh-paradosh-agion-oros-2

Ο Βαρλαάμ που απορρίπτει τις ενέργειες του Θεού, αναγκάζεται κάτω από την πίεση ισχυρών παλαμικών επιχειρημάτων, να εισάγει, σαν μια διαφυγή, τον όρο «σύμβολο». Έτσι στο δίλημμα, αν το φως της Μεταμορφώσεως του Κυρίου ήταν κτιστό ή άκτιστο, ο Βαρλαάμ θα διακηρύξει ότι ήταν μεν θεότης, αλλά ως «σύμβολον θεότητος»! Αργότερα, αναγκασμένος να μιλήσει χωρίς διφορούμενα, θα πει με ανεπίτρεπτη απλούστευση: οι άκτιστες ενέργειες του Θεού θα πρέπει να γίνουν κτιστές, για να γίνουν καταληπτές, «…ουδείς εώρακεν αυτάς ειμή κτισταί γεγόνασι»! Αλλά τότε, αντιτείνει ο θεηγόρος Παλαμάς, «της ουσίας του Θεού τα κτίσματα μεθέξουσιν, ο παντός μάλλον ατοπόν έστι»· αν οι ενέργειες του Θεού είναι κτιστές, τότε δεν υπάρχει τρόπος να κοινωνήσει ο άνθρωπος με το Θεό. Αλλά και το φως, που θεωρεί ο προσευχόμενος και λούζεται μέσα σ’ αυτό, είναι εκείνο της μεταμορφώσεως, «το θεουργούν τους θεωμένους»· αν το φως αυτό είναι κτιστό, δεν έχει τη δύναμη να πραγματοποιήσει τη θέωση.

Οι θέσεις του θείου Γρηγορίου επιρρωνύονται περισσότερο, όταν αυτός ανατρέχει, κατά την κλασσική Πατερική απολογητική μέθοδο, στον άνθρωπο και το νου του. Ο άνθρωπος είναι «εικών Θεού» και έχει αναλογίες θείες. Παντού σ΄αυτόν διακρίνουμε ουσία και ενέργεια· τα μάτια είναι η ουσία, η όραση είναι η ενέργεια. Τα μάτια όταν βλέπουν δεν βγαίνουν από τις κόγχες τους. Παράλληλα και στο νου του· κι εδώ υπάρχει ουσία και ενέργεια. «Άλλο μεν ουσία νου άλλο ενέργεια». Η ουσία του νου βρίσκεται στον άνθρωπο «αμετάβατος», ενώ η ενέργειά του είναι «μεταβατική».

Οι παραπάνω θέσεις που μας είναι αυτονόητες, δεν μπορούν, μέχρι σήμερα, να γίνουν αποδεκτές από την παπική Εκκλησία.

Τολμήθηκαν παραλληλισμοί της ησυχαστικής μεθόδου με εκείνη του γιόγκα. Το μόνο όμως κοινό σημείο βρίσκεται στην πρακτική, αφού, κάθε άνθρωπος, «επί πάσης εναγωνίου σκέψεως», θα κρατήσει την αναπνοή του, πράγμα «επόμενον αυτομάτως τη προσοχή του νου» (Γρηγ. Παλαμάς). Είναι όμως εντελώς διαφορετικά και ο σκοπός και τα αποτελέσματα μεταξύ του ησυχασμού και του γιόγκα. Το γιόγκα μετέρχεται ο Βαρλαάμ που ισχυρίζεται ότι, προσευχόμενος βλέπει με τα αισθητήριά του το φως και ότι, η ουσία του νου του, εκείνη την ώρα, διαχέεται έξω από το σώμα.

Ο ησυχασμός δικαιώνεται από τρείς συνόδους στην Κωνσταντινούπολη (το 1341, το 1347, το 1351) και αποτελεί σημαντικό δόγμα της Εκκλησίας μας.

(συνεχίζεται)

http://agioritikesmnimes.blogspot.gr/

Advertisements

One Response to “Τα τρία μεγάλα πνευματικά κινήματα στο Άγιο Όρος”

  1. […] το πρώτο μέρος για  τον ησυχασμό εδώ και το δεύτερο για τους κολλυβάδες […]

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: